Ampullen met ampullenblad door Jan Moeremans — Antwerpen, 1654–1655

Liturgisch garnituur in zilver, bestaande uit twee ampullen en hun ampullenblad, met de Antwerpse keurmerken en het meesterteken van Jan Moeremans. Op het blad is de heilige Hyacinthus van Polen gegraveerd. De drie stukken zijn samen bewaard gebleven, wat bij zeventiende-eeuws Antwerps kerkzilver zelden het geval is.

Gebruik

Ampullen bevatten de wijn en het water voor de eucharistie. Bij het offertorium worden ze op het blad naar het altaar gebracht. De priester mengt er de wijn met een weinig water en wast daarna zijn handen met het water uit de tweede ampul. Het blad draagt beide ampullen en vangt het water op. Omdat het garnituur bij elke mis gebruikt werd, behoorde het tot het vaste vaatwerk van iedere kerk of kapel. Ampullen en bladen raakten in de loop der eeuwen echter vaak van elkaar gescheiden.

De zilversmid

Jan Moeremans was vanaf 1650 actief als zilversmid in Antwerpen. Hij werkte voor de meest invloedrijke religieuze en private opdrachtgevers van de stad. Dit garnituur ontstond enkele jaren na zijn meesterschap, in de periode waarin de Antwerpse kerken na de Contrareformatie opnieuw rijk werden ingericht.

Keurmerken

Antwerps zilver werd gekeurd door het zilversmedenambacht met drie merken: het stadsmerk, de jaarletter en het meesterteken. Met de jaarletter kan een stuk tot op het jaar gedateerd worden, hier 1654–1655. Het meesterteken identificeert Jan Moeremans als maker.

Vorm en decor

De ampullen hebben een peervormig corpus met uitgesproken gelobde godrons. Het ampullenblad is omkaderd door een gegoten, opengewerkte rand met gerold acanthusmotief. De combinatie van gedreven godrons en een zwaar gegoten acanthusrand is kenmerkend voor het Antwerpse barokzilver van het midden van de zeventiende eeuw.

De heilige Hyacinthus

Centraal op het blad is binnen een lauwerkrans-cartouche de heilige Hyacinthus van Polen (ca. 1185–1257) gegraveerd. Hij was de eerste Poolse dominicaan en werd in 1594 heilig verklaard. Hij houdt een monstrans vast, en een gekroond Mariabeeld op een opengeslagen boek. Dat verwijst naar zijn legendarische redding van het Heilig Sacrament en een Mariabeeld bij de Mongoolse inval in Kiev in 1240. Op het stuk waarop bij elke mis het Sacrament wordt voorbereid, staat zo de heilige die het ooit redde. De keuze van de voorstelling sluit dus aan bij de functie van het voorwerp.

Een dominicaanse opdracht

Hyacinthus werd na zijn heiligverklaring vooral binnen de dominicaanse orde vereerd. Zijn aanwezigheid op het blad wijst daarom op een dominicaanse context. Het garnituur kan een opdracht zijn van de orde zelf: de Sint-Pauluskerk van de Antwerpse predikheren was in deze decennia een van de rijkste religieuze huizen van de stad. Rond 1617 lieten de dominicanen er de reeks van vijftien schilderijen van de Mysteries van de Rozenkrans maken, met bijdragen van Rubens, Van Dyck en Jordaens. Het garnituur kan ook besteld zijn door een devote Antwerpse familie uit dat milieu, voor een altaar of kapel in de kerk.

Zeldzaamheid

Volledige zeventiende-eeuwse Antwerpse liturgische ensembles zijn zeldzaam bewaard. Bij de opheffing van de kloosters en de confiscaties onder het Franse bewind, op het einde van de achttiende eeuw, werd het merendeel van het kerkzilver in de Zuidelijke Nederlanden in beslag genomen en omgesmolten.

Herkomst

S. Stodel Antiquairs, TEFAF Maastricht, maart 1992; privéverzameling, België.